Het verhaal van Jantje van Sluis
Het zonlicht dat door het raam naar binnen schijnt, doet pijn aan zijn ogen. Zijn mond is droog en zijn tong zo rauw, dat hij snel een paar flinke slokken water neemt uit de kan die naast zijn bed staat. Het water smaakt niet echt lekker en hij weet dat het vol met bacteriën zit, maar alleen de gedachte al om het te mengen met bier, wat hij dagelijks doet om het drinkbaar te maken, maakt hem misselijk. Als hij eenmaal rechtop in bed zit, voelt hij zijn hoofd bonken. Het is lang geleden dat Jantje zo’n gezellige avond heeft gehad. Met zijn vrienden heeft hij zich de avond ervoor dan ook flink laten gaan op de kermis.
Tegen twaalf uur had hij zo veel bier op, dat hij besloot om voor één keer zijn plicht te verzuimen en deze nacht niet de klok in de Belforttoren op te winden. Het is zijn taak om dat elke nacht te doen, zodat op elk heel uur de klok luidt. Gisteren was hij daar niet meer toe in staat en had hij laat op de avond zijn zoon gevraagd om dat voor hem te doen.
Het is nu echt tijd om op te staan. Jantje sloft naar beneden. Zijn zoon zit aan de ontbijttafel. Hij ziet er belabberd uit. Zo te zien heeft hij ook een korte nacht gehad. Het duurt niet lang voordat Jantje junior over de brug komt. “Papa, ik heb gisteren de klok voor je opgewonden, maar hij heeft niet geslagen. Ik weet niet wat er aan de hand is”. Waarschijnlijk is deze te strak aangedraaid denkt Jantje, maar zich bewust van zijn eigen fout, kan hij hier natuurlijk niet kwaad om worden. “Geeft niets. De stad kan best een nachtje zonder” antwoordt hij, ondertussen proberend zo nonchalant mogelijk over te komen.
In werkelijkheid schieten er allerlei scenario’s door zijn hoofd. Wat zal er met mij gebeuren? Zullen ze me in de cel gooien voor dronkenschap? Of nog erger, krijg ik stokslagen? Wat Jantje op dat moment nog niet weet, is dat hij door niets te doen en zijn roes uit te slapen, de stad heeft gered. Jantje is de held van Sluis.
Twee jaar eerder, in 1604, was Sluis na een jarenlange bezetting door de Spanjaarden, weer in handen gekomen van de Republiek. De Spanjaarden waren er echter op gebrand om Sluis weer terug te veroveren en in 1606 stonden ze weer voor de poorten van de stad. Als afleidingsmanoeuvre zou er een aanval op de Zuidpoort komen. Als de soldaten van Sluis hun aandacht daarop gingen richten, zou de echte grootscheepse aanval via de Oostpoort zijn. Het teken om aan te vallen, was het slaan van de klok op een bepaald uur. Maar de klok sloeg niet. De Spanjaarden raakten in verwarring. Zouden ze zijn verraden? Stond er een grote legermacht aan de andere kant van de poort klaar? De Oostpoort werd nog wel opgeblazen, maar de doorgang was te smal en na de eerste verliezen trokken de Spanjaarden zich heel snel terug. Sluis was gered.
Het verhaal van Jantje is waarschijnlijk nooit gebeurd en een verzinsel op het houten mannetje ‘Jantje van Sluis’ die bovenin de Belforttoren staat. In werkelijkheid waren de klokken tijdens de beruchte nacht in 1606 gewoon kapot. Dat neemt niet weg dat een legende natuurlijk veel leuker is dan een alledaags verhaal over een kapotte klok. Jantje van Sluis staat er nog steeds en doet uitstekend zijn werk. Er is ook een biertje naar hem vernoemd, dat overal in Sluis te koop is. Het is niet erg hiervan een paar teveel te nemen. Wie weet ontstaat er dan een nieuwe held van Sluis?
Het Belfort met boven in de toren Jantje en het naar hem vernoemde speciaal bier
Sporen van het verleden in de stad
Ik sta op de vestingwallen bij de Oostpoort. Dit is dus de plek waar het gebeurde.
Ik tuur naar het landschap en probeer me voor te stellen dat hier ruim vierhonderd jaar geleden een Spaans leger klaar stond om Sluis aan te vallen. Zoals we inmiddels weten kwamen ze de vesting niet binnen. De Oostpoort is nog duidelijk aanwezig. Deze grenst nu aan de voetbalvelden van de plaatselijke SV Sluis. De jeugd die hier speelt heeft waarschijnlijk geen idee wat voor historische plek dat poortje naast de reclameborden is. Recht boven de poort is één van de startpunten van een wandeling over de oude stadsmuur. Deze is vijf kilometer en gaat helemaal om Sluis heen.
Na te zijn rondgelopen, ga ik langs de sportvelden en vervolgens door de Dinsdagstraat richting het centrum. Deze straat heeft het beleg van 1604 wel overleefd, maar de Tweede wereldoorlog niet. Net als een groot gedeelte van Sluis trouwens, dat slachtoffer was van de geallieerde bombardementen en hevige gevechten. De Dinsdagstraat is in zijn geheel weer opgebouwd en is bekend geworden om de huizen van architect Bedaux. Elke woning heeft een eigen tintje. Een afwijkend raam, de hoogte of breedte van de woning die net even anders is of een andere steensoort die gebruikt is.
Ook het Belfort kwam zwaar gehavend uit de oorlog. Deze klokkentoren werd in de middeleeuwen bij een lakenhal, een vleeshal of stadhuis gebouwd. Ze komen alleen in Vlaanderen en Noord-Frankrijk voor en waren een teken van macht. Alleen rijke steden konden een dergelijke toren bouwen. In Sluis staat de enige Belfort van Nederland. Deze was eind 1944 ingestort en Jantje van Sluis, het houten klokkenmannetje, was naar beneden gevallen. Gelukkig is het Belfort in haar glorie hersteld en Jantje weer terug gezet. Het monumentale gebouw is nu een museum.
Museum Het Belfort
De baliemedewerker legt gelijk zijn telefoon neer als ik binnenkom. Klanten gaan altijd voor. Hij wil graag wat vertellen over de Belforttoren voordat ik het museum in ga. Deze had in de middeleeuwen drie functies. Als eerste was het een statussymbool. Ten tweede was het een perfect uitkijkpunt om vijandige legers te zien aankomen en om stadsbranden te signaleren.
Tot slot was het ook de veiligste plek in de stad om bijvoorbeeld te schuilen of belangrijke documenten op te slaan.
Na deze voorinformatie ga ik het museum in. Er is een permanente expositie over de geschiedenis van Sluis, een verdieping over de hier geboren Van Dale, bekend van de vuistdikke woordenboeken en een zeer indrukwekkende oude raadszaal. Hier worden nog steeds raadvergaderingen gehouden. Leuk feitje is dat de raadszaal ook als rechtbank diende en dat er daarom een stevig hek staat.
Tot slot beklim ik de toren. Bovenin heb je een mooi uitzicht over Sluis. Gelukkig zie ik geen brand of een vijandig leger.
Weer even terug naar 1604
Maurits van Nassau is in zijn nopjes. Hij heeft bereikt wat hem zeventien jaar eerder als jonge stadhouder niet is gelukt.
Hij heeft zojuist de belangrijke stad Sluis veroverd. Zijn tactiek heeft gewerkt. Maurits had samen met zijn legerleiding besloten de stad niet aan te vallen, maar uit te hongeren. Het Zwin, de verbinding van Sluis met de Noordzee, was geblokkeerd en aan de landzijde was de stad helemaal omsingeld. Er kwam geen mens, geen eten en geen drinken de vesting meer binnen.
Het leger van Maurits kon natuurlijk in de rug worden aangevallen en daarom liet hij grote delen van het land onder water zetten. Een beproefd Hollands concept. Er werd ook een ingenieus systeem van loopgraven en verdedigingswerken (schansen) aangelegd die onderling met elkaar waren verbonden via dijkjes. Over die dijkjes werden de verdedigingswerken bevoorraad. Deze verhogingen zijn nog steeds zichtbaar in het landschap.
Het lukte de Spanjaarden niet om door de omsingeling heen te breken. Ondertussen leden ze in Sluis honger en vielen ze met bosjes om. Na drie maanden beleg gaf Sluis zich op 19 augustus 1604 over.
Met de inname van Sluis kreeg de Republiek een strategisch belangrijke haven in bezit. Het beheerste vanaf dat moment de waterwegen naar Brugge, Gent en Antwerpen en met de afsluiting van die waterwegen ging het hard achteruit met de Vlaamse steden. Vele handelaren, ambachtslieden, maar ook wetenschappers vertrokken naar de Noordelijke Nederlanden. De verovering van Sluis heeft dus een belangrijke rol gespeeld in de Gouden Eeuw.
De verdwenen haven van Sluis
Als je op de kaart kijkt is het moeilijk voor te stellen dat Sluis in de Tachtigjarige Oorlog een haven was met directe toegang tot de Noordzee. Het meer landinwaarts gelegen Brugge was afhankelijk van Sluis. In Sluis werden goederen van zee overgeladen op kleinere schepen om vervolgens in Brugge te worden verhandeld. Het Zwin verzandde echter steeds verder, waardoor op een gegeven moment besloten werd het in te polderen. Sluis ligt nu zo’n zeven kilometer van de zee af.
Om een indruk te krijgen van de haven van Sluis, de verdedigingsmuren en het machtige kasteel dat er ooit stond, staat even buiten Sluis een Virtual Reality kijker. Op het Maenhoutsdijkje om precies te zijn. Als je daar doorheen kijkt, ga je eeuwen terug in de tijd. Je ziet schepen de haven binnenvaren, je ziet de machtige verdedigingsmuren en het kasteel dat er ooit heeft gestaan. De VR kijker is onderdeel van een fietsroute langs tal van verdwenen Zwinhavens in Zeeuw Vlaanderen en België. Ook Brugge zit in de fietsroute.
Sporen van het verleden in het landschap
Tegenover de voormalige haven van Sluis, maar nog wel binnen de oorspronkelijke vestingwerken ligt het buurtschap De Pas. De meeste mensen rijden er snel doorheen op weg naar Sluis. Als je goed zoekt en erop let, zijn ook hier de voormalige vestingwerken nog heel mooi zichtbaar in het landschap. Soms op hele verrassende plekken. Net achter het Fletcher hotel bijvoorbeeld. Hier zie je de sporen uit het verleden terug in het zigzag lopende watertje en de verhogingen in het landschap.
In heel Zeeuws Vlaanderen zie je nog tal van tastbare herinneringen aan de Tachtigjarige Oorlog. Overal in het landschap en in vele dorpen en stadjes zijn de vestingwerken nog goed zichtbaar. In de hevige strijd die hier tussen de Republiek en de Spanjaarden heeft plaatsgevonden, was een belangrijke rol weggelegd voor Sluis. Beleef hier de geschiedenis opnieuw met een wandeling door de Tachtigjarige Oorlog.
Tip
De Tachtigjarige Oorlog, Middeleeuwse charme en Verdwenen Zwinhavens vind je allemaal in zeer nabij gelegen Brugge.
Lees ook mijn verhaal over Brugge, werelderfgoed op een steenworp afstand.